Avrupa ve İngiltere’den gelen yüz binlerce tonluk plastik atığın merkezi haline gelen Türkiye’de, geri dönüşüm sektörü genişlerken Akdeniz kıyıları ile sulama kanallarında kirlilik tehlikeli boyutlara ulaştı. Yapılan bilimsel araştırmalar, Adana ve çevresindeki su kaynaklarında mikroplastik yoğunluğunun rekor seviyelere yükseldiğini ve tarım alanları ile deniz ekosistemini doğrudan etkilediğini ortaya koydu.
Gelecek ay COP31 iklim zirvesine ev sahipliği yapmaya hazırlanan Antalya hattından Mersin’deki Adanalıoğlu Sahili’ne kadar geniş bir kıyı şeridine küçük plastik parçacıkları vuruyor. Sahile 12 mil mesafeden Akdeniz’e dökülen Seyhan Nehri bağlantılı sulama ağları, atıkların doğrudan denize ve ekili arazilere taşınmasına neden oluyor.
Bölgedeki kirliliğin deniz canlılarına etkisini gözlemleyen amatör balıkçı 46 yaşındaki Ahmet Takar, Bloomberg’e yaptığı açıklamada şu ifadeleri kullandı:
“Bir keresinde bir levreğin içinde küçük, turkuaz renkli bir plastik parçası buldum. Son yıllarda balık azaldı.”
Akdeniz Havzasında Mikroplastik Alarmı
Çukurova Üniversitesi tarafından yürütülen güncel bir çalışma, Adana’daki geri dönüşüm işletmelerinin mansabında yer alan sulardaki mikroplastik oranının membaya kıyasla 132 kat daha fazla olduğunu belirledi. Uzmanlar, söz konusu noktalarda rastlanan kopolimer ve endüstriyel peletlerin doğrudan geri dönüşüm faaliyetlerinin çıktısı olduğunu kaydetti.
Deniz Kirliliği Dergisi’nin yayımladığı 2024 verilerine göre, yeryüzündeki suların yalnızca yüzde 1’ini oluşturan Akdeniz, küresel mikroplastik miktarının yüzde 7’sine ev sahipliği yapıyor. Denize günlük karışan 730 metrik tonluk atığın yüzde 19,1’inden mesul tutulan Türkiye, kirlilik payında Mısır’ın hemen ardında yer alıyor.
Kirliliğin deniz akıntılarıyla yayıldığını belirten Kuzey Kıbrıs merkezli Çevre Platformu üyesi Hasan Sarpten, duruma ilişkin şu değerlendirmeyi yaptı:
“Yaz boyunca kuzey Kıbrıs kıyılarına parçalanmış plastik vurmaya devam etti. Tam olarak nereden geldiğini hiçbir zaman bilemeyebiliriz. Bildiğimiz şey, Akdeniz’in kirliliği bir kıyıdan diğerine taşıdığıdır.”
Kirlilik boyutu yalnızca sahillerle sınırlı kalmayıp tarımsal üretimi de aksatıyor. Adana’da narenciye üretimi yapılan arazilerde çalışan 38 yaşındaki tarım işçisi Hasan Aktaş yaşadıklarını şu sözlerle anlattı:
“Geçen hafta bir mandalina bahçesini ilaçlıyordum, püskürtücü aniden durdu. Filtreyi açtım ve küçük plastik parçalarıyla dolu olduğunu gördüm. Plastik her yerde. Bu konuda yapabileceğimiz hiçbir şey yok.”
Atık İthalatındaki Artış ve Sektörel Görüşler
Çin’in 2018 yılında sınırlarını yabancı plastiklere kapatmasının ardından Türkiye’nin atık alımı ivme kazandı. Basel Action Network ve Avrupa Komisyonu kayıtlarına göre, geçtiğimiz yıl Birleşik Krallık ve Avrupa Birliği ülkelerinden Türkiye’ye yaklaşık 650 bin metrik ton plastik atık sevkiyatı yapıldı.
Avrupa Birliği’nin 21 Kasım tarihi itibarıyla OECD üyesi olmayan ülkelere çöp ihracatını yasaklama kararı alması, bir OECD ülkesi olan Türkiye’ye yönelen sevkiyatların daha da yoğunlaşacağı beklentisini doğurdu. Geri dönüşüm firmaları ise bu tablonun üretim için uygun maliyetli ham madde sağladığını ve istihdam yarattığını savunuyor.
Avrupa’nın çeşitli ülkelerinden plastik ithal eden Adana merkezli Kemaloğulları Plastik’in sahibi Mehmet Başak, yürüttükleri çalışmalara dair konuştu:
“Plastik atıkların yaklaşık yüzde 80’ini geri dönüştürüyoruz, kalanını ise yakıt olarak yakıldığı yerel bir çimento fabrikasına gönderiyoruz.”
Sektördeki iş gücü dengesine de değinen Başak sözlerini şöyle sürdürdü:
“İthalattaki artış işler için iyi olur ve binlerce Suriyeli mültecinin istihdam edilmesine yardımcı olur.”
Uluslararası Tepkiler ve Çözüm Arayışları
Avrupa Komisyonu eylül ayı raporunda Türkiye’de kontrolsüz döküm, açıkta yakma ve deniz ekosistemine verilen zararların sürdüğünü belirtirken, ihracatın durdurulması yerine denetim mekanizmalarının işletileceğini duyurdu. Avrupa Parlamentosu Yeşiller Grubu Milletvekili Virginijus Sinkevičius ise bu yaklaşımı sert bir dille eleştirdi:
“Avrupa, ürettiği atığın sorumluluğunu almaktan kaçınırken dünyanın geri kalanından daha yüksek çevre standartları talep edemez. Şayet Avrupa’nın plastiği bir başkasının nehirlerini, toprağını veya topluluklarını kirletmekle sonuçlanıyorsa bu geri dönüşüm değildir. Bu, kirliliği taşerona devretmektir.”
Söz konusu ticaretin sonlandırılması gerektiğini savunan Çukurova Üniversitesi deniz biyoloğu Sedat Gündoğdu ise şu görüşü paylaştı:
“Geri dönüşüm için tek çözüm atık ithalatını yasaklamaktır. Her ülkenin başa çıkması gereken kendi atığı var. Eğer ihraç edemezlerse, kirliliği başka bir yere kaydırmak yerine bunu kendileri yönetmenin yollarını bulmak zorunda kalacaklar.”
Türkiye’de çevre örgütleri tek kullanımlık ürünlerin sınırlandırılmasını isterken, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum haziran ayında stratejilerini şöyle açıklamıştı:
“Sıfır atık ve metan azaltımını iklim eyleminin merkezine getirmeyi hedefliyoruz.”
Geri kazanım oranının 2017’deki yüzde 13 seviyesinden 2025’te yüzde 37,5’e çıkarıldığını aktaran Bakan Kurum, 2035 hedeflerinin yüzde 60 olduğunu belirterek eylül ayında şu ifadeleri kullandı:
“Türkiye’nin Sıfır Atık girişimi, Antalya’daki COP31 Eylem Gündemi’nin 10 öncelikli teması arasında yer alıyor ve 2035 Küresel Uygulama Hedefleri’ne dahil edilmiş durumda. Girişimin, dünya çapında geri dönüşüm ve döngüsel ekonomi uygulamaları için bir model teşkil etmesi bekleniyor.”
